Home > Nieuws > Eventkalender > Garnizoen-gevoel terug in de stad

Garnizoen-gevoel terug in de stad

25/09/2017 - 11:45

KOEL staat voor Koude Oorlog Evenement de Luisterpost. In het weekend van 30 september en 1 oktober wordt stilgestaan bij een bijzondere militaire geschiedenis van Gorinchem: het geheime afluisterwerk van de 105de (later de 809de) radiocompagnie. Die episode en het feit dat het laatste garnizoen vijftig jaar geleden uit Gorinchem vertrok, worden herdacht met een historisch, spannend programma: KOEL. Hugo Ouwerkerk en Ruud Meeuwsen vertellen erover.

Hugo en Ruud, wij weten haast niet beter meer dan dat er muziek wordt gemaakt in De Luisterpost. Maar wat gebeurde daar aan de Vijfde Uitgang precies halverwege de vorige eeuw?

Het afluisteren van de vijand was in de Tweede Wereldoorlog een belangrijk wapen geworden. Nederland besloot dat vanaf 1950 ook te doen. Daarvoor werd de 105de radiocompagnie opgericht. Het zat eerst in Kijkduin bij Den Haag en verhuisde in 1955 naar Gorinchem. Daar waren de soldaten zelf aanvankelijk niet zo blij mee. Ze hadden het idee dat ze in een of ander ‘gat in het oosten’ terechtkwamen. Maar dat viel ze toch mee. Er waren veel kroegen in Gorinchem en veel mooie meiden. Er zijn veel huwelijken uit voortgekomen. Het afluisterwerk van het bataljon vond vooral plaats in De Luisterpost.

Dus ze kwamen vanuit Gorinchem de vijand afluisteren. Wie was die vijand dan?

Het was in de Koude Oorlog. Het radiobataljon onderschepte vanaf het elfde bastion, in het gebouw dat we nu kennen als De Luisterpost, gecodeerde berichten van in Duitsland gelegerde Russische eenheden. Er zaten hele knappe specialisten in Gorinchem die wel vijfenveertig woorden per minuut in morse konden ontvangen. Anderen konden de gecodeerde berichten ontcijferen. Het was top secret. Het bataljon viel direct onder de Bevelhebber Landstrijdkrachten.

Hoe gingen de ‘afluisteraars’ te werk?

Zij zaten bij elkaar aan een lange tafel met allerlei ontvangers. De morseboodschappen die ze opvingen, gaven ze door naar de verwerkingskamer, de decodeerkamer. De rapporten die ervan werden opgemaakt, werden dubbel gecodeerd en per telex naar Den Haag gestuurd. De verschillende ruimten in De Luisterpost waren afgescheiden van elkaar. De boodschappen waren zo geheim dat ze via doorgeefluikjes werden doorgegeven. Wat er allemaal is ontdekt, is nog altijd geheim. De dienst stond wel in zeer hoog aanzien. Ook bij de Verenigde Staten en andere bondgenoten.

Wat merkte de ‘gewone Gorcumer’ hier allemaal van?

Niemand in de stad wist eigenlijk wat er gebeurde in De Luisterpost. De leden van het bataljon – aanvankelijk ongeveer honderdtwintig, maar later werd dat aantal door de woningnood ingekrompen – hadden een strikte geheimhoudingsplicht. Voor dit evenement hebben wij verschillende mensen van het bataljon geïnterviewd. Zij wisten nog altijd niet zeker wat ze wel en niet mochten vertellen. Langs de Flank en Glacis hebben acht twaalf meter hoge draadantennes gestaan waarmee berichten werden opgevangen. Mensen herinneren zich die nog wel, maar hebben zich destijds nooit afgevraagd waarvoor ze dienden.

Waarom wordt hier zoveel jaar later een evenement aan gewijd?

Het is vijftig jaar geleden dat het laatste garnizoen vertrok uit Gorinchem. De afluisterdienst werd steeds belangrijker, maar de Gorcumse militaire gebouwen waren gedateerd. Bovendien stoorde de ontvangst door de uitbreiding van De Vries Robbé. In 1967 is de 105de radiocompagnie naar Eibergen verhuisd. Gorinchem was sinds de Tachtigjarige Oorlog een garnizoensstad geweest. De gemeenteraad besteedde er vijftig jaar geleden weinig aandacht aan, maar door Defensie is met een grote ceremonie afscheid genomen van Gorinchem.

Daar mogen we dan zeker nog eens bij stil staan. Wat is er tijdens KOEL allemaal te doen?

De Dalemwal, die vroeger bekend stond als Soldatenwal, is helemaal militair ingericht. Op bastion 8, bij de molen en de Dalempoort, is een militair tentenkamp opgesteld. Er staan een radiowagen en een radiopeilwagen op de wal en verschillende andere verbindingsapparaten. In de kruitmagazijnen zijn exposities met apparaten en garnizoensfoto’s uit de jaren vijftig en zestig. De muziekkorpsen Vrijwillig Muziek en Tamboerkorps Verbindingsdienst en Reünieorkest Regiment van Heutsz marcheren door de vesting. Dit zijn de korpsen die vijftig jaar geleden ook in de stad waren bij het afscheid van het garnizoen. Zo brengen we het oude garnizoen-gevoel terug in de stad.

En De Luisterpost, waar zoveel geheimzinnigs gebeurde?

De Luisterpost is ingericht als in 1966. Met scheidingswanden en een hoofdafluisterkamer die er precies zo uitziet als toen. Er staat oude apparatuur en voormalige afluisteraars zijn aanwezig om uitleg te geven aan bezoekers. We gaan Russische radioamateurs afluisteren. Bezoekers kunnen zelf een kijkje nemen of een rondleiding krijgen.

Mogen we zelf ook afluisteren?

Ja, tijdens de rondleiding krijg je uitleg over het coderen en decoderen van boodschappen. Je kunt zelf een gecodeerde boodschap in morse binnenhalen. Als het je lukt om die in de verwerkingsruimte te ontcijferen – dat doe je onder begeleiding met een enigma-apparaat – kun je daarmee iets te eten of drinken winnen.

Meer informatie over de activiteiten tijdens KOEL is te vinden op Vesting Gorinchem.